Kitap hakkında
Mezhepler nasıl doğdu, nasıl kurumsallaştı ve yüzyıllar boyunca nasıl varlığını sürdürdü? Devletler mezhepleri mi şekillendirdi, yoksa mezhepler mi devletlerin hukukî ve siyasî düzenini belirledi? Hasan Köse, İslam Tarihinde Mezhep, Hukuk ve Devlet adlı kapsamlı çalışmasında, İslam tarihinin en önemli meselelerinden birini alışılmış mezhep ve hanedan anlatılarının ötesine taşıyarak karşılaştırmalı tarih sosyolojisi perspektifinden inceliyor. Râşid Halifeler döneminden başlayarak Emevîler, Abbâsîler, Selçuklular, Eyyûbîler, Memlükler, İlhanlılar, Timurlular, Osmanlılar, Safevîler ve Bâbürlüler üzerinden mezhep, hukuk, toplum ve siyasal iktidar arasındaki çok katmanlı ilişkileri ele alıyor. Eser, Hanefîlik, Şâfiîlik, Mâlikîlik ve Hanbelîlik gibi fıkıh mezheplerinin yanı sıra Mâtürîdîlik, Eş‘arîlik, Mu‘tezile ve Şiî imamet geleneklerinin tarihsel gelişimini; ilmî otorite, meşruiyet, medrese, vakıf, kadılık ve toplumsal aidiyet ilişkileri çerçevesinde değerlendiriyor. Kitabın temel yaklaşımı dikkat çekici bir soruda somutlaşıyor: Bir hükümdarın mezhebî tercihi, neden her zaman toplumun mezhebî dönüşümü anlamına gelmez? Bu sorudan hareketle çalışma, mezheplerin kalıcılığını yalnız siyasî himaye veya askerî güçle değil; hukukî kurumlar, ilmî gelenekler, ekonomik kaynaklar, metin dolaşımı, ticaret ağları ve gündelik hayatın yeniden üretim mekanizmalarıyla açıklıyor. Osmanlı hukuk düzeninden Safevîlerin mezhebî dönüşümüne, Memlüklerin dört mezhepli yargı sisteminden Hint Okyanusu'ndaki devlet sınırlarını aşan Şâfiî ağlarına kadar geniş bir coğrafyada tarihsel karşılaştırmalar sunuyor. Eserin öne çıkan tezi şudur: Mezhebin tarihsel gücü, yalnız devlet tarafından benimsenmesinde değil, devlet değiştiğinde dahi kendi kurumlarını ve toplumsal varlığını sürdürebilmesinde aranmalıdır. Toplam 38 bölümden oluşan çalışma, yalnızca İslam mezhepleri tarihine değil; hukuk sosyolojisine, devlet teorisine, siyasal meşruiyet tartışmalarına ve tarihsel kurumsalcılığa da farklı bir bakış açısı kazandırmayı amaçlıyor. İslam Tarihinde Mezhep, Hukuk ve Devlet, İslam tarihini yalnız hükümdarların, savaşların ve hanedanların tarihi olarak değil; fikirlerin, hukuk geleneklerinin, kurumların ve toplumların uzun süreli etkileşimlerinin tarihi olarak anlamak isteyen okurlara hitap ediyor. Çünkü hanedanlar değişir, siyasî sınırlar yeniden çizilir; fakat hukukî ve mezhebî geleneklerin tarihi çok daha uzun bir zaman içinde şekillenir. HASAN KÖSE